لیکنه: سیلۍ ودان
افغانستان یوازې د جګړو او سیاسي تحولاتو په نوم نه پېژندل کېږي؛ دا هېواد د زرګونو کلونو د تمدنونو، ژبو، ادبیاتو، هنرونو، موسیقۍ، دودونو او تاریخي اثارو ګډه خزانه ده. د منځنۍ، جنوبي او لوېدیځې اسیا په څلورلارې کې د افغانستان جغرافیایي موقعیت د دې لامل شوی چې د بېلابېلو تمدنونو او فرهنګي جریانونو ترمنځ د اړیکې مهمه سیمه پاتې شي.
د لرغونو تمدنونو میراث
د افغانستان د فرهنګي تاریخ ژورې ریښې له لرغونو باختري، ګندهارا، کوشاني، غزنوي، غوري او نورو دورو سره تړاو لري. د بامیانو دره د همدې اوږد تاریخ له مهمو بېلګو څخه ده. یونسکو وايي چې د بامیانو فرهنګي منظره او لرغوني اثار د لومړۍ تر دیارلسمې پېړۍ پورې د سیمې د هنري او مذهبي پرمختګونو څرګندونه کوي او د ګندهارا د بودایي هنر اغېزې پکې لیدل کېږي.
په همدې توګه، د غور د جام منار د اسلامي دورې د معمارۍ له مهمو اثارو څخه دی. دغه منار شاوخوا ۶۵ متره لوړ دی او په ۱۱۹۴ کال کې د غوري واکمنۍ پر مهال جوړ شوی و. د خښتو ځانګړې نقشې او کوفي لیکنې یې د سیمې د منځنیو پېړیو د معماري او هنري پرمختګ څرګند مثال ګڼل کېږي.
یونسکو افغانستان کې دوه ځایونه د نړیوال میراث په فهرست کې ثبت کړي: د بامیانو فرهنګي منظره او لرغوني اثار، او د جام منار او لرغوني اثار. دواړه ځایونه د نړیوال میراث د خطر په فهرست کې هم شامل دي.
ژبې؛ د فرهنګي هویت بنسټ
ژبه د افغانستان د فرهنګ له تر ټولو مهمو برخو څخه ده. پښتو او دري د هېواد له مهمو ژبو څخه دي، خو په افغانستان کې نورې ژبې او ژبنۍ ټولنې هم ژوندۍ دي. د هرې ژبې له لارې ولسونه خپلې کیسې، متلونه، ولسي سندرې، تاریخي خاطرې او ټولنیز ارزښتونه له یوه نسل څخه بل ته لېږدوي.
د افغانستان ادبي میراث هم پراخ دی. د خوشحال خان خټک، رحمان بابا، سنایي غزنوي، مولانا جلالالدین بلخي، جامي او ګڼو نورو شاعرانو او لیکوالانو آثار د سیمې له پراخ ادبي او فکري تاریخ سره تړاو لري.
موسیقي او رباب
موسیقي د افغانستان د ټولنیز ژوند له پخوانیو برخو څخه ده. رباب د دې فرهنګي میراث له مهمو سمبولونو څخه ګڼل کېږي. یونسکو په ۲۰۲۴ کال کې د رباب د جوړولو او غږولو هنر د بشریت د ناملموس فرهنګي میراث په استازي فهرست کې ثبت کړ.
د یونسکو په وینا، رباب د مرکزي، جنوبي او سوېللوېدیځې اسیا له پخوانیو موسیقي وسایلو څخه دی او په ودونو، خوښیو، جنازو، ټولنیزو غونډو او نورو مراسمو کې کارول کېږي. د رباب جوړولو هنر د لرګیو تراشلو، کندهکارۍ او نورو دودیزو مهارتونو مجموعه ده چې ډېری وخت له یوه نسل څخه بل ته په عملي ډول انتقالېږي.
نوروز، یلدا او دودیز ژوند
افغان فرهنګ یوازې تاریخي ودانۍ نه دي؛ بلکې د خلکو ورځني دودونه، مېلمستیا، ولسي کیسې، دودیزې جامې، خواړه، موسیقي او ټولنیزې اړیکې هم د دې فرهنګ برخه جوړوي.
نوروز او یلدا/چله د افغانستان د فرهنګي دودونو له هغو بېلګو څخه دي چې له تاریخي پلوه په سیمه کې ژورې ریښې لري. یونسکو یلدا/چله په ۲۰۲۲ او نوروز په ۲۰۲۴ کال کې د بشریت د ناملموس فرهنګي میراث په استازي فهرست کې ثبت کړي دي.
ورېښم، غالۍ او لاسي صنایع
د افغانستان دودیز لاسي صنایع هم د هېواد د فرهنګي هویت مهمه برخه ده. غالۍ، ګنډل، اوبدل، فلزي او لرګین صنایع او د ورېښمو تولید د افغانستان له پخوانیو مهارتونو څخه دي.
یونسکو د افغانستان په ګډون د څو هېوادونو د ورېښمو د تولید دودیزه پروسه په ۲۰۲۲ کال کې د بشریت په ناملموس فرهنګي میراث کې ثبت کړې ده. د دې دود په لړۍ کې د ورېښمو چینجي روزل، د توت ونو پالنه، د ورېښمو تار ایستل، رنګول او د ټوکر، غالیو او نورو محصولاتو جوړول شامل دي.
فرهنګ؛ یوازې تېر تاریخ نه، بلکې اقتصادي فرصت هم دی
فرهنګ د تاریخي اثارو تر ساتنې ډېر پراخ مفهوم لري. هنرمندان، لیکوالان، موسیقيوال، فلم جوړونکي، خطاطان، لاسي صنعتکاران او نور فرهنګي مسلکي کسان د فرهنګي اقتصاد برخه جوړوي.
د یونسکو یوې ارزونې موندلې چې په افغانستان کې فرهنګي او تخلیقي صنعتونه، له ستونزو سره سره، د خلکو د عاید سرچینه کېدای شي او د فرهنګي مهارتونو، پوهې او معلوماتو په ساتنه کې مهم رول لري.
د افغانستان فرهنګي میراث له ننګونو سره مخ دی
د افغانستان فرهنګي میراث د اوږدو جګړو، د تاریخي اثارو د ویجاړۍ، ناقانونه کیندنو، قاچاق، طبیعي زیانونو او د مسلکي ساتنې د محدودو امکاناتو له ننګونو سره مخ پاتې شوی دی. د بامیانو د بودا مجسمو ویجاړول په ۲۰۰۱ کال کې د افغانستان د فرهنګي میراث پر وړاندې د لوی زیان له تر ټولو څرګندو بېلګو څخه دي. یونسکو د بامیانو او جام دواړه تاریخي ځایونه لا هم د نړیوال میراث د خطر په فهرست کې ښيي.
له همدې امله، د افغانستان د فرهنګي میراث ساتنه یوازې د لرغونو ودانیو ترمیم نه دی؛ بلکې د ژبو، ادبیاتو، موسیقۍ، ولسي دودونو، لاسي صنایعو او هغو مهارتونو ساتنه هم ده چې نسلونه یې نسلونو ته لېږدوي.
افغانستان یو داسې فرهنګي جغرافیه ده چې د بېلابېلو تمدنونو، ژبو، قومونو او تاریخي دورو اغېزې پکې یو له بل سره نښتي دي. له بامیانو او جام څخه تر رباب، شعر، غالۍ، ورېښمو، نوروز او یلدا پورې، د افغانستان فرهنګ د دې خاورې د اوږد تاریخي ژوند بېلابېل اړخونه څرګندوي.
د افغانستان د فرهنګ راتلونکی د دې میراث په پېژندلو، مستندسازۍ، ساتنې او نوي نسل ته په انتقال پورې تړلی دی. فرهنګ هغه تاریخي حافظه ده چې د جګړو او سیاسي بدلونونو له تېرېدو وروسته هم د یوه ملت هویت ژوندی ساتي.
