واخان دهلیز د بدخشان ولایت په لرې پرتې واخان ولسوالۍ کې موقعیت لري او د افغانستان د شمال ختیځې برخې هغه تنګه جغرافیایي سیمه ده چې له چین سره د افغانستان ګډه پوله پکې پرته ده.
دغه سیمه له یوې خوا له چین، له بلې خوا له تاجکستان او د واخان د دهلیز په جنوبي برخه کې له پاکستان سره نږدې ده، چې له همدې امله د افغانستان لپاره ځانګړی جغرافیایي او ستراتیژیک اهمیت لري.
د واخان جغرافیایي موقعیت افغانستان ته دا امکان ورکوي چې د چین له لویدیځې سیمې، په ځانګړي ډول د سینکیانګ له لارې، د چین له پراخې سوداګریزې او ترانزیټي شبکې سره وصل شي.
که دغه مسیر په معیاري ډول جوړ او د سوداګرۍ لپاره په رسمي توګه فعال شي، افغانستان به وکولای شي د خپل شمال ختیځ موقعیت له لارې د چین له ستر بازار سره مستقیمه سوداګریزه اړیکه پراخه کړي.
چین د نړۍ له سترو اقتصادي قدرتونو څخه دی او د دغه هېواد بازار د نفوس، صنعت او پېرلو د ظرفیت له پلوه پراخ امکانات لري. افغانستان کولی شي د واخان له لارې چین ته د وچې مېوې، زعفرانو، قالینو، قیمتي او نیمه قیمتي ډبرو، جلغوزیو، طبي بوټو او نورو کورنیو تولیداتو د صادراتو زمینه برابره کړي.
په مقابل کې، له چین څخه افغانستان ته د ماشینونو، صنعتي وسایلو، برقي تجهیزاتو، ساختماني موادو، تخنیکي وسایلو او نورو اړینو توکو د واردولو لپاره هم د واخان مسیر د یوې بدیلې سوداګریزې لارې په توګه مطرح کېدای شي.
د افغانستان لپاره اقتصادي اهمیت
د واخان دهلیز فعالېدل یوازې د افغانستان او چین ترمنځ د دوه اړخیزې سوداګرۍ د پراختیا معنا نه لري؛ بلکې کولی شي د افغانستان د ترانزیټي موقعیت ارزښت هم لوړ کړي.
افغانستان د منځنۍ او سویلي اسیا ترمنځ موقعیت لري او که د واخان له لارې له چین سره وصل شي، په اوږدمهال کې کولی شي د چین، منځنۍ اسیا او سویلي اسیا ترمنځ د سوداګرۍ په مسیرونو کې رول ولوبوي.
د دې مسیر پراختیا کولی شي د ګمرکي عوایدو د زیاتوالي، د خصوصي پانګونې د جلب، د ترانسپورټي شرکتونو د فعالیتونو د پراختیا او د زرګونو مستقیمو او غیرمستقیمو کاري فرصتونو د رامنځته کېدو زمینه هم برابره کړي.
بدخشان ته به یې ګټه څه وي؟
د واخان دهلیز تر ټولو نږدې او مستقیمه اقتصادي ګټه به د بدخشان خلکو ته ورسېږي. دغه ولایت د افغانستان له هغو سیمو څخه دی چې د سخت جغرافیایي موقعیت او کمزورو زیربناوو له امله یې له اقتصادي فرصتونو څخه استفاده محدوده پاتې شوې ده.
د سوداګریز مسیر په فعالېدو سره د واخان په سیمه کې د سړکونو، پلونو، ګمرکي مرکزونو، سوداګریزو مارکېټونو، ګودامونو، هوټلونو، ترانسپورټي خدمتونو او نورو اړینو تأسیساتو جوړولو ته اړتیا پیدا کېږي.
دا چارې کولی شي د سیمې د خلکو لپاره د کار زمینه برابره او سیمهییز اقتصاد پیاوړی کړي.
همداراز د واخان طبیعي ښکلا، غرونه، درې، واورین غرونه او ځانګړی جغرافیایي موقعیت د ګرځندوی د پراختیا لپاره هم د پام وړ ظرفیت لري.
د واخان سړک او د چین پولې ته نښلون
د واخان دهلیز د زیربناوو د پراختیا په برخه کې نن یو مهم ګام واخیستل شو او د بدخشان د واخان ولسوالۍ له بروغیل سیمې څخه د پامیر د وغجیر درې له لارې د چین تر پولې پورې غځېدلی سړک پرانیستل شو او ګټې اخیستنې ته وسپارل شو.
دغه سړک ۱۲۱ کیلومتره اوږدوالی لري، ۶۶ پلچکونه او څلور لوی پلونه پکې جوړ شوي دي.
د مسیر په اوږدو کې د اړتیا له مخې استنادي دېوالونه هم جوړ شوي دي.
د دې لارې پرانیستل د واخان له لرې پرتې سیمې سره د تګ راتګ د اسانتیا ترڅنګ، د سیمې د اقتصادي فعالیتونو او راتلونکو سوداګریزو اړیکو لپاره هم مهم ګام بلل کېږي.
د سړک له پرانیستې سره د واخان دهلیز د افغانستان د شمال ختیځې برخې له مهمو زیربنایي مسیرونو څخه ګرځي او د چین پولې ته د افغانستان د نښلون په برخه کې عملي پرمختګ رامنځته شوی دی.
دغه سړک کولی شي په راتلونکي کې د افغانستان او چین ترمنځ د سوداګرۍ او ترانزیټ لپاره د یوه مهم مسیر بنسټ جوړ کړي.
د دې لارې بشپړېدل یوازې د واخان د خلکو د تګ راتګ لپاره ارزښت نه لري، بلکې د سیمې د اقتصادي نقش د بدلون لپاره هم زمینه برابروي.
د سړک په فعالېدو سره د سوداګرو، پانګهوالو، ترانسپورټي شرکتونو او نورو اقتصادي فعالانو لپاره د سیمې ته د لاسرسي اسانتیاوې زیاتېږي.
خو د دې لپاره چې واخان په رسمي سوداګریز او ترانزیټي دهلیز بدل شي، یوازې د سړک جوړېدل بسنه نه کوي؛ بلکې د سرحدي تګ راتګ لپاره د مناسبو تأسیساتو، ګمرک، قرنطین، بار وړونکو موټرو لپاره د تم ځایونو، مخابراتي شبکو، برېښنا او نورو اړینو خدماتو برابرول هم مهم دي.
همداراز د افغانستان او چین ترمنځ د سرحدي تګ راتګ، ګمرکي اصولو، سوداګریزو مقرراتو او د مالونو د لېږد په اړه عملي هوکړې اړینې دي، څو دغه سړک له یوه عادي ترانسپورټي مسیر څخه په واقعي سوداګریز دهلیز بدل شي.
له چین سره د اړیکو پراخېدو فرصت
واخان کولی شي د افغانستان او چین ترمنځ د اقتصادي اړیکو د پراختیا ترڅنګ د دواړو هېوادونو ترمنځ د خلکو، سوداګرو او پانګهوالو د اړیکو د زیاتېدو زمینه هم برابره کړي.
که د سوداګرۍ لپاره منظم چوکاټ رامنځته شي، افغان سوداګر کولی شي د چین له بازار څخه مستقیمه استفاده وکړي او چینايي پانګهوال هم د افغانستان په کانونو، کرنې، ترانسپورټ، انرژۍ او نورو اقتصادي برخو کې پانګونې ته وهڅول شي.
د افغانستان لپاره دا فرصت شته چې د واخان له لارې له چین سره خپلې سوداګریزې اړیکې پراخې کړي او په اوږدمهال کې دغه مسیر د افغانستان د صادراتو او وارداتو د یوه مهم بدیل په توګه وکاروي.
امنیت او سیاسي همکاري
د واخان دهلیز د اقتصادي فعالېدو لپاره امنیت یو اساسي شرط دی. د دغه مسیر اوږد واټن، غرنی جغرافیایي موقعیت او سخت اقلیم د دې اړتیا زیاتوي چې د لارې امنیت، ساتنه او دوامداره څارنه جدي ونیول شي.
له بلې خوا، د افغانستان او چین ترمنځ د سرحدي همکارۍ، د ګمرکي اصولو، سوداګریزو مقرراتو او د ترانسپورټي اسانتیاوو په اړه عملي هوکړې هم اړینې دي.
د سیمې نور هېوادونه هم کولی شي د دې مسیر له فعالېدو څخه اقتصادي ګټه واخلي؛ ځکه واخان په راتلونکي کې د چین، افغانستان او د منځنۍ او سویلي اسیا د بازارونو ترمنځ د اړیکې یوه برخه جوړېدای شي.
د پاکستان پر مسیرونو د افغانستان د اتکا کمېدل
افغانستان له کلونو راهیسې د خپلو صادراتو او وارداتو لپاره په محدودو ترانزیټي مسیرونو تکیه لري.
د پاکستان له لارې د سوداګرۍ په برخه کې د سیاسي او امنیتي ستونزو له امله د بدیلو لارو اړتیا هم زیاته شوې ده.
د واخان دهلیز فعالېدل کولی شي د افغانستان لپاره د سوداګرۍ یوه بله لاره رامنځته کړي او د یوه مسیر پر ځای د څو ترانزیټي انتخابونو زمینه برابره کړي.
البته دا به د موجودو مسیرونو د بشپړ بدیل پر ځای د یوه اضافي او ستراتیژیک مسیر په توګه د افغانستان اقتصادي موقعیت پیاوړی کړي.
د چین پر لور د دغه مسیر پراختیا کولی شي افغانستان ته دا فرصت هم ورکړي چې د سوداګرۍ لپاره یوازې پر یوه هېواد یا یوه ترانزیټي لاره متکي نه وي، بلکې د خپلو وارداتو او صادراتو لپاره څو انتخابونه ولري.
لا هم ګڼې ستونزې شته
سره له دې چې واخان د پام وړ اقتصادي ظرفیت لري، خو د دې ظرفیت عملي کېدل اسانه کار نه دی.
د سخت غرني اقلیم، لوړو غرونو، د سړکونو د جوړولو لوړ لګښت، د سرحدي او ګمرکي زیربناوو کمښت، د ژمي سخت موسم او د چین له لوري د سوداګریز تګ راتګ لپاره د رسمي هوکړو اړتیا هغه مهمې ستونزې دي چې باید حل شي.
همداراز د یوه فعال سوداګریز مسیر لپاره باید د مالونو د انتقال، ګمرکي تصفیې، سوداګرو د تګ راتګ، د موټرو د تګ راتګ او نورو اړوندو چارو لپاره واضح میکانیزمونه رامنځته شي.
له همدې امله، واخان دهلیز یوازې د یوې لارې د جوړولو پروژه نه ده؛ بلکې د سړک، ګمرک، امنیت، سوداګرۍ، ترانسپورټ، سرحدي همکارۍ او له چین سره د اقتصادي اړیکو یوه پراخه مجموعه ده.
په مجموع کې، واخان کولی شي د افغانستان د جغرافیایي موقعیت اقتصادي ارزښت څو برابره کړي. د نن ورځې د ۱۲۱ کیلومتره سړک پرانیسته د دې مسیر د زیربناوو د پراختیا په برخه کې یو مهم ګام دی، خو د واخان د بشپړ اقتصادي او سوداګریز ظرفیت د فعالېدو لپاره به د سرحدي، ګمرکي او سوداګریزو اسانتیاوو رامنځته کېدل او له چین سره عملي همکاري هم اړینه وي.
که دغه دهلیز په معیاري ډول جوړ، خوندي او د سوداګرۍ لپاره په رسمي توګه فعال شي، افغانستان به د چین له ستر اقتصاد سره د مستقیمې سوداګریزې اړیکې فرصت ومومي، د صادراتو لپاره به نوی بازار ولري، د ترانزیټي عوایدو ظرفیت به یې لوړ شي او بدخشان به له یوه لرې او کمبرخې ولایت څخه په یوه مهم سوداګریز او ترانزیټي مرکز د بدلېدو فرصت پیدا کړي.
په همدې دلیل، واخان یوازې د افغانستان او چین ترمنځ یوه پوله نه ده؛ بلکې د افغانستان لپاره د اقتصاد، سوداګرۍ، ترانزیټ او سیمهییز اتصال یوه بالقوه ستره دروازه ده.