لیکوال: ډاکتر عبیدالله برهاني
د څو ستراتیژیکو جبهاتو ترمنځ د توازن ننګونه: یمن، افغانستان او ایران
سریزه
پاکستان له یوه مخ پر زیاتېدونکي پېچلي ستراتیژیک چاپېریال سره مخ دی، چې په هغه کې کورني امنیتي ګواښونه، له افغانستان سره ترینګلتیاوې، له سعودي عربستان سره دفاعي ژمنې او له ایران سره د رغنده اړیکو د ساتلو اړتیا یو له بل سره تړلي دي. د اقتصادي محدودیتونو او کورنیو فشارونو په شرایطو کې، د اسلاماباد اساسي ننګونه یوازې د بحرانونو شمېر نه دی، بلکې دا ده چې څنګه روښانه لومړیتوبونه وټاکي، د بېلابېلو ژمنو ترمنځ توازن وساتي او د سیمهییزو ترینګلتیاوو مخه ونیسي، څو هغه په یوه پراخ او پېچلي ستراتیژیک بحران بدلې نه شي.
د دې وضعیت اساسي مسئله د ستراتیژیکې همغږۍ ده. په یوه جبهه کې رامنځته کېدونکي بدلونونه د پاکستان پر نورو ستراتیژیکو انتخابونو مستقیم اغېز کولای شي. د افغانستان په پوله کې بېثباتي د امنیتي سرچینو پر وړاندې نوې غوښتنې رامنځته کوي؛ په یمن کې د جګړې په بهیر کې ژوره ښکېلتیا د پاکستان سیمهییزې دیپلوماسۍ پېچلې کولای شي؛ او اقتصادي محدودیتونه د اوږدمهالو بهرنیو ژمنو د عملي کولو ظرفیت راکموي.
له همدې امله، په دغه پېچلي چاپېریال کې د پاکستان بریالیتوب به د خپلو موخو پر روښانتیا، د غبرګونونو پر تناسب او د دیپلوماتیک انعطاف پر ساتلو پورې تړلی وي.
۱. یمن: د دفاعي ژمنو د حدودو ټاکل
د یمن په تړاو وروستي تحولات د پاکستان او سعودي عربستان د ستراتیژیک مشارکت لپاره یوه حساسه ازموینه ده. دواړه هېوادونه له اوږدې مودې راهیسې سیاسي، اقتصادي او دفاعي اړیکې لري، او اسلاماباد په دوامداره توګه د سعودي عربستان امنیت او ثبات ته اهمیت ورکړی دی. خو د سعودي امنیت ته ژمنتیا په دې معنا نه ده چې پاکستان باید د یمن له جګړې سره تړلو ټولو پوځي عملیاتو کې ګډون وکړي.
په دې برخه کې باید د سعودي خاورې او حیاتي بنسټونو د دفاع، د لوژستیکي یا استخباراتي مرستو د برابرولو او په خپله د یمن دننه په یرغلیزو عملیاتو کې د مستقیم ګډون ترمنځ روښانه توپیر وشي. دغه درې ډوله ښکېلتیاوې بېلابېل پوځي، حقوقي او دیپلوماتیک اړخونه لري او باید یو له بل سره یو شان ونه ګڼل شي.
د ۲۰۲۶ کال په اکتوبر کې هغو رسنیزو راپورونو، چې ادعا یې کوله د پاکستان جنګي الوتکې د حوثیانو پر ضد کارول شوې دي، د اسلاماباد د احتمالي رول په اړه پوښتنې راپورته کړې. پاکستاني چارواکو دغه راپورونه رد کړل او د اطلاعاتو وزارت د یوه راپور په اړه وویل چې هغه جعلي دی. د اکتوبر په نهمه د بهرنیو چارو وزارت په خبري غونډه کې هم اسلاماباد دا ادعا رد کړه چې پاکستاني الوتکو په یادو هوايي بریدونو کې ګډون کړی و.
د دغو راپورونو او رسمي څرګندونو پر بنسټ، په یمن کې د پاکستان د هوايي بریدونو مستقیم ګډون په خپلواکه توګه نه شي تأییدېدای.
د دې جنجال اهمیت یوازې په دې پوښتنه کې نه دی چې پاکستان په دغو عملیاتو کې ګډون کړی و که نه؛ بلکې د سعودي عربستان او پاکستان د دفاعي اړیکو له ستراتیژیکو حساسیتونو سره هم تړاو لري. اسلاماباد باید خپلې ژمنې باوري وښيي، خو په عین حال کې باید ډاډ ترلاسه کړي چې د هغه رول د پاکستان له ملي ګټو او له سعودي عربستان سره د دوهاړخیز دفاعي مشارکت له موخو سره سمون ولري.
دا کار د هر ډول پوځي مأموریت د ماهیت او حدودو د روښانه کولو غوښتنه کوي. د سعودي خاورې دفاع په کومو شرایطو کې تعریفېږي؟ په کومو حالاتو کې دفاعي ملاتړ له دفاعي عملیاتو څخه پراخېدای شي؟ د یوه پوځي مأموریت موخې، موده او د پراخېدو احتمالي خطرونه به څنګه ټاکل کېږي؟
دغه پوښتنې د دفاعي مشارکتونو د مسؤلانه مدیریت لپاره اساسي اهمیت لري. دفاعي مشارکت هغه مهال دوامدار او اغېزناک وي چې ژمنې، د پرېکړو کړنلارې او عملیاتي حدود یې روښانه وي. که دا وضاحت موجود نه وي، یوه محدوده امنیتي ژمنه په تدریجي ډول په پراخه سیمهییزه ښکېلتیا بدلېدای شي، چې پایلې یې اټکل او بېرته مهارول ستونزمن وي.
۲. سعودي عربستان او ایران: د ستراتیژیک انعطاف ساتل
پاکستان په تاریخي لحاظ هڅه کړې چې له سعودي عربستان او ایران دواړو سره مهمې اړیکې وساتي. دغه تګلاره د جغرافیایي موقعیت، اقتصادي ګټو، امنیتي ملاحظاتو او د خپلې سوېل لوېدیځې پولې په اوږدو کې د غیرضروري تقابل د مخنیوي له اړتیا سره تړاو لري.
په یمن کې د جګړې پراختیا کولای شي د پاکستان دغه متوازنه تګلاره له ستونزو سره مخ کړي. د پاکستان له خوا سعودي عربستان ته پوځي ملاتړ، د هغه د ماهیت او کچې له مخې، په تهران کې د یوه پراخ سیمهییز ائتلاف د برخې په توګه تعبیرېدای شي. برعکس، د ځینو مرستو محدودول ښايي په ریاض کې د دفاعي مشارکت د عملي معنا په اړه پوښتنې راپورته کړي.
له همدې امله، اسلاماباد باید درې اساسي لومړیتوبونه سره همغږي کړي: له سعودي عربستان سره د خپلو اړیکو باور ساتل، له ایران سره د اړیکو له غیرضروري خرابېدو څخه مخنیوی او د بهرنیو ژمنو تناسب له خپلو ملي امکاناتو سره برابرول.
بلوچستان د دغې محاسبې یو بل مهم اړخ دی. امنیتي اندېښنې، د پرمختګ ستونزې، د پولې دواړو غاړو اړیکې او سیمهییز سیاسي شرایط د ایران او پاکستان ترمنځ د پولې ثبات ځانګړی اهمیت لري. د دواړو هېوادونو د اړیکو خرابېدل کولای شي د سرحدي همغږۍ چارې ستونزمنې کړي او په یوه له مخکې حساسې سیمې کې نور فشارونه رامنځته کړي.
له دواړو هېوادونو سره د اړیکو ساتل په دې معنا نه دي چې اسلاماباد باید د هغوی ګټې یو شان وګڼي یا دا فرض کړي چې هر اختلاف د حل وړ دی. بلکې اړتیا ده چې پاکستان یوه واقعبینانه بهرنۍ تګلاره خپله کړي، د موجودو دفاعي ژمنو او پراخ پوځي همغږۍ ترمنځ توپیر وکړي او د خپلو ملي ګټو پر بنسټ پرېکړې وکړي.
ستراتیژیک انعطاف باید له بېتصمیمۍ سره ګډ نه شي. د پاکستان لپاره له تهران سره د دیپلوماتیکو لارو پرانیستې ساتل او په عین حال کې له ریاض سره د مشارکت دوام، د ملي ګټو د خوندي کولو او د سیمهییز تقابل له امله د نویو کورنیو امنیتي ستونزو د رامنځته کېدو د خطر د کمولو وسیله ده.
۳. سیمهییزې پایلې: د خلیج امنیت او د پراخ قطببندۍ خطر
د یمن د جګړې اغېزې یوازې پر مستقیمو ښکېلو اړخونو محدودې نه دي. د پوځي عملیاتو هر ډول پراختیا کولای شي پر سمندري امنیت، د انرژۍ پر بازارونو، سوداګریزو لارو او د خلیج او پراخې عربي نړۍ د حکومتونو پر دیپلوماتیکو محاسبو اغېز وکړي.
خو د سیمې د هېوادونو دریځونه باید یو شان ونه ګڼل شي. حکومتونه ښايي د سعودي عربستان د امنیت په ساتلو کې ګډه ګټه ولري، خو د پوځي اقداماتو د مناسبې کچې، له ایران سره د ترینګلتیاوو د مدیریت او د خبرو له لارې د حل د امکاناتو په اړه بېلابېل نظرونه ولري.
ځینې هېوادونه ښايي اضافي دفاعي ملاتړ د مخنیوي او بازدارندګۍ لپاره ګټور وبولي، په داسې حال کې چې نور ممکن اندېښنه ولري چې د یرغلیزو عملیاتو پراختیا به سیمهییز قطببندي نوره هم شدیده کړي.
د پاکستان لپاره د مستقیم پوځي رول د پراخېدو دیپلوماتیکې پایلې ښايي له هغه عملیاتي ډګر څخه ډېرې پراخې وي چې عملیات پکې ترسره کېږي. اسلاماباد به له دې ننګونې سره مخ شي چې د بېلابېلو سیمهییزو شریکانو متضادې تمې مدیریت کړي او په عین حال کې له څو اړخونو سره خپلې اړیکې وساتي.
په دې شرایطو کې د یوه متحد د امنیت ملاتړ او د هر ډول پوځي اقدام تأییدول باید سره جلا وبلل شي. دوامدار مشارکتونه د مشورې، د مسؤلیتونو د روښانتیا او د کړکېچ د پراخېدو د خطرونو په اړه د ګډ تفاهم له لارې پیاوړي کېږي. دا اړیکې لازماً په هر عملیاتي تصمیم کې د بشپړ توافق غوښتنه نه کوي.
د پاکستان یو سنجول شوی او متناسب رول کولای شي له سعودي عربستان سره د هغه د مشارکت اعتبار وساتي او په عین حال کې د پراخ سیمهییز تقابل د خطر مخه ونیسي. اساسي هدف باید دا وي چې دفاعي همکاري د سیمهییز امنیت د پیاوړتیا لامل شي، نه دا چې په ناپامۍ سره د کړکېچ او متقابل غبرګونونو لړۍ نوره هم پراخه کړي.
۴. افغانستان او کورنی امنیت: له پوځي غبرګونونو ورهاخوا
د پاکستان په لوېدیځه پوله کې له افغانستان سره اړیکې لا هم ترینګلې دي. اسلاماباد ادعا کوي چې د پاکستاني طالبانو تحریک (TTP) په افغان خاوره کې فعالیت کوي او د پولې له هغې غاړې څخه د پاکستان دننه د بریدونو لپاره کار اخلي. افغان چارواکي دغه ادعاوې ردوي او د پاکستان له خوا د پولې هاخوا د پوځي بریدونو مخالفت کوي.
د دې اختلاف حل یوازې د متقابلو تورونو په تبادله کې نه شي موندل کېدای. د پاکستان امنیتي اندېښنې جدي څېړنې ته اړتیا لري، خو د وسلهوالو ډلو د پټنځایونو په اړه ادعاوې باید په تأییدېدونکو شواهدو ولاړې وي. په همدې ډول، یوازې رسمي ردونه هم د پولې هاخوا د وسلهوالو فعالیتونو په اړه ټولې پوښتنې نه شي حل کولای.
دوامدار حل عملي امنیتي همکارۍ، باوري اړیکو او داسې میکانیزمونو ته اړتیا لري چې مشخصې پېښې وڅېړي او د ادعاوو د حقیقت موندنې زمینه برابره کړي.
د پاکستان د امنیتي ستونزو کورنی اړخ هم همدومره مهم دی. د ۲۰۲۴ کال د جون په ۲۷مه، په پېښور کې د جمعیت علمای اسلام (ف) مشر مولانا فضلالرحمن په یوه خبري غونډه کې د خیبر پښتونخوا د پخوانیو قبایلي سیمو په ځینو برخو کې د امنیتي وضعیت د خرابېدو په اړه خبرداری ورکړ. نوموړي هغو راپورونو ته اشاره وکړه چې وسلهوالې ډلې په ځینو سیمو کې لارې بندوي، له مسافرو پیسې اخلي، د خلکو پر تګ راتګ محدودیتونه لګوي او د پولیسو د اغېزمن حضور مخه نیسي.
دغه څرګندونې په خپله د اړوندو سیمو د وسلهوالو ډلو د کنټرول کچه په قطعي ډول نه ثابتوي؛ خو دا ښيي چې په پاکستان کې د وسلهوالو ډلو د بیا راڅرګندېدو په اړه اندېښنې د دغه هېواد په کورني سیاسي بحث کې هم مطرح شوې دي.
دا وضعیت د پاکستان د امنیتي تګلارې د اغېزمنتیا په اړه مهمې پوښتنې راپورته کوي. ولې ځینې وسلهوالې شبکې له پرلهپسې پوځي عملیاتو سره سره د فعالیت وړتیا ساتلې ده؟ د استخباراتي محدودیتونو، د سیمهییزې ادارې د کمزورتیا، اقتصادي محرومیت او د پوځي عملیاتو وروسته د ثبات د ټینګولو د نیمګړتیاوو ونډه په دې وضعیت کې څومره ده؟
د پاکستان د ترهګرۍ ضد مبارزې پراخوالی د ترهګرۍ ضد ملي ادارې (NACTA) په هغه نوملړ کې هم څرګندېږي چې د ۲۰۲۴ کال په اکتوبر کې یې ۸۲ منع شوې سازمانونه لرل. دغه شمېر په دې معنا نه دی چې ټول نوملړ شوي سازمانونه په یوه کچه فعال دي یا یو شان ګواښ رامنځته کوي. دغه ډلې د خپلو سرچینو، موخو او عملیاتي وړتیاوو له مخې توپیر لري. سره له دې، یاد نوملړ د پاکستان د دولت پر وړاندې د امنیتي ننګونو پراخوالی څرګندوي.
په دې بحث کې دوه توپیرونه باید په پام کې ونیول شي. لومړی، په پاکستان کې د وسلهوالو ډلو شتون دا احتمال نه ردوي چې د پاکستاني طالبانو تحریک ځینې غړي یا پټنځایونه په افغانستان کې هم موجود وي. دویم، که د پولې هاخوا د وسلهوالو فعالیتونو شواهد هم موجود وي، دا په خپله د پولې هاخوا د هر ډول پوځي اقدام مشروعیت نه ثابتوي. هره مسئله باید د خپلو شواهدو او حقوقي ملاحظاتو له مخې وارزول شي.
د ملکي وګړو ساتنه باید د دې بحث په مرکز کې وي. د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو مرستندویه پلاوي (UNAMA) د ۲۰۲۶ کال د اکتوبر په لومړۍ نېټه راپور ورکړ چې د کونړ او هلمند ولایتونو په اغېزمنو شویو سیمو کې د هوايي بریدونو له امله لږ تر لږه لس ملکي وګړي وژل شوي، چې ډېری یې ماشومان وو، او نهه نور ټپیان شوي دي.
دغه پلاوي همدارنګه راپور ورکړ چې د ۲۰۲۶ کال تر هغې نېټې پورې د پولې پورې غاړې له وسلهوال تاوتریخوالي سره په تړلو پېښو کې د ملکي وګړو د مړینې او ټپي کېدو مستند شمېر له ۱۱۰۰ څخه اوښتی و. دا وروستی شمېر د پولې پورې غاړې د تاوتریخوالي عمومي پایلې رانغاړي او باید د یوې ځانګړې پېښې یا عملیاتو په نوم ونه تړل شي.
د پولې هاخوا د بریدونو او غچاخیستونکو اقداماتو دوام د افغانستان او پاکستان پوله په یوه اوږدمهاله امنیتي تقابل بدلولای شي. که دا وضعیت په خلیج کې د دفاعي مسؤلیتونو له پراختیا سره هممهاله دوام وکړي، اسلاماباد به د خپلو پوځي، دیپلوماتیکو او مالي سرچینو پر وړاندې له څو اړخیزو غوښتنو سره مخ شي.
یوه دوامداره او اغېزمنه تګلاره باید د وسلهوالو شبکو پر ضد له باوري اقداماتو سره د امنیتي ادعاوو د تأیید میکانیزمونه، د دواړو حکومتونو ترمنځ دوامداره اړیکې او د سرحدي پېښو د څېړنې بهیرونه یوځای کړي. هر پوځي اقدام، که اړین وبلل شي، باید د هغه د حقوقي پایلو، پر ملکي وګړو د اغېزو او د اوږدمهاله ثبات په تأمین کې د احتمالي ونډې له مخې وارزول شي.
له پوځي عملیاتو وروسته د اغېزمنو سیمو اداره هم ځانګړی اهمیت لري. اغېزمنه سیمهییزه اداره، عامه خدمتونه، بیارغونه او له ځايي ټولنو سره همکاري د دې لپاره اړین دي چې وسلهوالې ډلې بېرته نفوذ ترلاسه نه کړي. د دغو عناصرو له نشتوالي پرته، لنډمهاله پوځي لاسته راوړنې ښايي په دوامدار امنیت بدلې نه شي.
۵. اقتصادي محدودیتونه او د ستراتیژیکو ژمنو دوام
د پاکستان بهرني امنیتي مسؤلیتونه د دغه هېواد له اقتصادي وضعیت څخه جلا نه شي ارزول کېدای. پوځي عملیات، دفاعي ځای پر ځای کول او په څو سرحدي سیمو کې د ترینګلتیاوو مدیریت دوامداره مالي او بشري سرچینو ته اړتیا لري. دغه لګښتونه باید د پورونو د بېرته ورکړې، د تمویل فشارونو، د ژوند د لګښتونو او د عامه خدمتونو او زیربناوو د پراختیا له اړتیاوو سره په توازن کې وارزول شي.
له پخوانیو سیاسي، امنیتي او اقتصادي بحرانونو سره له منظمې پرتله کولو پرته، د پاکستان اوسنی وضعیت د دغه هېواد د تاریخ تر ټولو بد بحران بلل علمي احتیاط نه دی. خو دا روښانه ده چې په څو سیمو کې د اقتصادي فشارونو او دوامدارې ناامنۍ ګډ اغېز د حکومت ستراتیژیکې محاسبې پېچلې کوي.
دولت باید د دفاع باوري وړتیاوې وساتي، خو په عین حال کې باید په ښوونه او روزنه، روغتیا، زیربناوو، بیارغونه او په اغېزمنو ټولنو کې د اقتصادي فرصتونو په رامنځته کولو کې هم پانګونه وکړي. کله چې خلک د اوږدمهالې ناامنۍ لګښتونه زغمي، خو د ژوند په شرایطو کې د پام وړ ښهوالی نه ویني، د دولتي بنسټونو پر وړاندې یې باور کمزوری کېدای شي.
له همدې امله، د ستراتیژیکې اغېزمنتیا ارزونه باید یوازې د پوځي عملیاتو پر لاسته راوړنو محدوده نه وي؛ بلکې باید دا هم وڅېړي چې دولت څومره توان لري د تاوتریخوالي د بیا راګرځېدو مخه ونیسي، عادي اقتصادي فعالیتونه بېرته فعال کړي او ملکي بنسټونه پیاوړي کړي.
بهرنۍ ژمنې باید د خپلو لګښتونو، مودې او سیاسي موخو له واقعي ارزونې سره مل وي. په دې شرایطو کې اقتصادي احتیاط د ستراتیژیکو مشارکتونو ردول نه دي، بلکې د ملي امنیت د مسؤلانه پلان جوړونې یوه اړینه برخه ده. د یوه هېواد وړتیا چې خپلې ژمنې په دوامداره توګه عملي کړي، د بهرنیو موخو او د هغو د پوره کولو لپاره د موجودو سرچینو پر همغږۍ پورې تړلې ده.
پایله: له بحرانونو د مدیریت څخه د وتلو د تګلارې تر تعریف پورې
د پاکستان اوسنۍ ستراتیژیکه ننګونه یوازې په یمن، افغانستان یا له ایران سره په اړیکو پورې محدوده نه ده. اساسي مسئله دا ده چې دغه هېواد په داسې سیمهییز چاپېریال کې خپل لومړیتوبونه څنګه ټاکي چې دفاعي ژمنې، جیوپولیټیکه سیالي، کورني امنیتي فشارونه او اقتصادي محدودیتونه ورځ تر بلې له یو بل سره نښلي.
له سعودي عربستان سره پیوستون کولای شي د پاکستان د بهرنۍ تګلارې یوه مهمه ستنه پاتې شي، په دې شرط چې د پوځي ګډون حدود روښانه وي. له ایران سره اړیکې دوامدارې دیپلوماتیکې هڅې او د ګډو امنیتي اندېښنو په اړه عملي همکارۍ ته اړتیا لري. له افغانستان سره اړیکې بیا داسې باوري چوکاټ ته اړتیا لري چې د پولې هاخوا ګواښونه مدیریت کړي، ملکي وګړي خوندي وساتي او د تکراري پېښو د پراخ تقابل په بدلولو کې مخه ونیسي.
پاکستان باید په کور دننه د خپلو امنیتي بنسټونو اغېزمنتیا پیاوړې کړي، د وسلهوالو ډلو د بیا راڅرګندېدو عوامل وڅېړي او په هغو سیمو کې د خلکو د ژوند شرایط ښه کړي چې له اوږدمهالې ناامنۍ سره مخ دي. په داسې حال کې چې کورنۍ ستونزې په کافي اندازه نه وي حل شوې، د بهرنیو ژمنو پراخول د ستراتیژیکې پراخې ښکېلتیا خطر زیاتولای شي.
اساسي پوښتنه یوازې دا نه ده چې پاکستان د یوه بل سیمهییز تقابل د پوځي ګډون ظرفیت لري که نه. مهمه پوښتنه دا ده چې اسلاماباد د خپلو ژمنو له نه بېرته راګرځېدونکي پړاو ته تر رسېدو مخکې د خپل ګډون موخې، حدود، لګښتونه او وروستۍ سیاسي پایله څومره روښانه تعریفولای شي.
بحران ته ننوتل کله ناکله د شرایطو یا پخوانیو ژمنو له امله رامنځته کېږي؛ خو له هغه څخه په داسې ډول وتل چې ملي ګټې خوندي کړي، کورنی ثبات وساتي او د ستراتیژیکو مشارکتونو اعتبار زیانمن نه کړي، د رهبرۍ لپاره خورا سخته ازموینه ده.
پاکستان حتمي نه دی چې د ستراتیژیکې ماتې پر لور ولاړ شي. خو د څو بحرانونو متقابل اغېز د ناسمې محاسبې لپاره د تېروتنې ساحه محدودوي. د دغه هېواد اوږدمهاله دریځ به په دې پورې تړلی وي چې څومره توان لري اړینې ژمنې له غیرضروري ښکېلتیاوو جلا کړي، بازدارندګي له دیپلوماسۍ سره متوازنه کړي او ډاډ ترلاسه کړي چې لنډمهاله غبرګونونه د دوامدارو سیاسي پایلو لامل کېږي.
په پای کې، اصلي ننګونه یوازې د څو جبهاتو مدیریت نه دی، بلکې دا ده چې د دغو جبهاتو د یوه واحد او یو له بل سره تړلي بحران د جوړېدو مخه ونیول شي. د اسلاماباد ستراتیژیکه بریا به د پوځي ښکېلتیا په پراخوالي نه، بلکې د عمل د آزادۍ په ساتلو، د سیمهییزو مشارکتونو په دوام او له زیاتېدونکو ترینګلتیاوو څخه د ملي ګټو له زیانمنولو پرته په وتلو کې معلومېږي.