لیکوال: ډاکټر عبیدالله برهاني
لنډیز
دیني او ملي هویت د انسان د فردي او ټولنیز ژوند له مهمو جوړوونکو عناصرو څخه دي. دین انسان ته د عقیدې، ارزښتونو، اخلاقو او معنوي مسئولیتونو نظام وړاندې کوي؛ په داسې حال کې چې ملي هویت د ګډې تاریخي حافظې، ژبې، کلتور، جغرافیې، ټولنیزو تجربو او ګډ برخلیک له لارې رامنځته کېږي. د دغو دوو هویتونو ترمنځ اړیکه کله د همغږۍ او متقابل پیاوړتیا بڼه لري او کله د ناسم تعبیر، سیاسي استعمال او افراطي انحصار له امله د ټکر سبب ګرځي.
دا څېړنه د اسلام، دیني میراث، دیندارۍ، دیني هویت، ملي هویت او بشري اجتهاد ترمنځ مفهومي توپیرونه څېړي او د قرآن کریم، نبوي سنت، اسلامي فکري میراث او معاصرو ټولنیزو علومو په رڼا کې دا پوښتنه ارزوي چې ایا د اسلامي امت پر مفهوم ټینګار د ملي او کلتوري هویتونو د لغوه کولو معنا لري، که اسلام د بېلابېلو ټولنیزو هویتونو د شتون او د ګډ ژوند لپاره اخلاقي او حقوقي چوکاټ وړاندې کوي؟
د څېړنې اساسي پایله دا ده چې اسلام د قومونو، ژبو، تاریخي حافظو او ټولنیزو تړاوونو له منځه وړل نه غواړي؛ بلکې د دغو تړاوونو د اخلاقي تنظیم، د تعصب د مخنیوي، د عدالت د تأمین او د انسان د کرامت د ساتنې غوښتنه کوي. له همدې امله، دیني او ملي هویت په خپل ذات کې متضاد نه دي؛ ستونزه هغه مهال رامنځته کېږي چې یو هویت د بل د حذف، تحقیر یا مطلق تابع کولو وسیله وګرځي.
کلیدي اصطلاحات: اسلام، دیني میراث، دینداري، دیني هویت، ملي هویت، اسلامي امت، ملت، قوم، تابعیت، بشري اجتهاد.
۱. سریزه
انسان یوازې یو فرد نه دی چې په انفرادي عقیده او شخصي انتخابونو کې ژوند وکړي؛ هغه د یوې کورنۍ، ژبې، ټولنې، تاریخ، کلتور او سیاسي چاپېریال غړی هم دی. د انسان ټولنیز ژوند د بېلابېلو تړاوونو پر بنسټ جوړېږي، چې ځینې یې د دیني عقیدې، ځینې یې د ژبې او کلتور، او ځینې نور یې د ګډ تاریخ، جغرافیې او سیاسي برخلیک له لارې رامنځته کېږي.
دین د انسان د ژوند په معنوي او اخلاقي جوړښت کې ژور رول لري. د دیني عقیدې پر بنسټ انسان د خیر او شر، مسئولیت، عدالت، عبادت او د ژوند د موخې په اړه ځانګړی لیدلوری خپلوي. په مقابل کې، ملي هویت د یوې ټولنې د تاریخي تجربو، ګډو یادونو، ژبې، کلتوري میراث، ټولنیزو اړیکو او ګډ سیاسي برخلیک له لارې شکل اخلي.
د دغو دوو هویتونو ترمنځ د اړیکې په اړه په معاصرو اسلامي ټولنو کې بېلابېل لیدلوري موجود دي. ځینې کسان ملي هویت د اسلامي امت له وحدت سره په ټکر کې ګڼي او استدلال کوي چې د مسلمان لپاره باید یوازې دیني انتماء مطرح وي. په مقابل کې، ځینې نور بیا ملي هویت د دیني هویت په پرتله د ټولنیز او سیاسي ژوند بنسټیز عنصر ګڼي. دواړه لیدلوري هغه مهال له ستونزې سره مخ کېږي چې د انسان د هویت څو اړخیز ماهیت له پامه وغورځوي.
د دې څېړنې اساسي دریځ دا دی چې د اسلامي امت وحدت او د ملي هویت شتون په ذاتي توګه یو د بل نفي کوونکي مفاهیم نه دي. اسلام د عقیدې او اخلاقو پر بنسټ د مسلمانانو ترمنځ د ورورولۍ اړیکه رامنځته کوي، خو په عین وخت کې د انسانانو د قومونو، ژبو، ټولنیزو تړاوونو او تاریخي توپیرونو شتون هم مني. له همدې امله، د دیني یووالي په نوم د ملي هویت مطلق ردول او د ملي هویت په نوم د دیني ارزښتونو او انساني مسئولیتونو له پامه غورځول دواړه د متوازن اسلامي لیدلوري خلاف دي.
۲. د څېړنې ستونزه، پوښتنې او میتود
د څېړنې اساسي ستونزه د دیني او ملي هویتونو ترمنځ د اړیکې ناسم تعبیر دی. په ځینو فکري او سیاسي بحثونو کې د دیني هویت د پیاوړتیا لپاره د ملي هویت کمزوري کول یا لغوه کول اړین ګڼل کېږي؛ حال دا چې په نورو لیدلورو کې ملي هویت د داسې مطلقې سیاسي وفادارۍ په توګه وړاندې کېږي چې دیني او اخلاقي مسئولیتونه تر خپل واک لاندې راولي.
د دې څېړنې مهمې پوښتنې دا دي:
۱. اسلام، دیني میراث، دینداري، دیني هویت او ملي هویت څه توپیرونه لري؟
۲. قرآن کریم او نبوي سنت د قومونو، ژبو، ټولنیزو تړاوونو او د مسلمانانو د ګډ دیني هویت په اړه څه لیدلوری وړاندې کوي؟
۳. ایا د اسلامي امت مفهوم د ملي او کلتوري هویتونو د لغوه کولو غوښتنه کوي؟
۴. د مدینې وثیقه د بېلابېلو دیني او ټولنیزو ډلو د ګډ ژوند په اړه کوم تاریخي او حقوقي درس وړاندې کوي؟
۵. معاصر ټولنیز علوم ملي هویت څنګه تحلیلوي، او دغه تحلیل د اسلامي فکري میراث له لیدلوري سره په کومو برخو کې د مقایسې وړ دی؟
د څېړنې میتود تحلیلي، توصیفي او مقایسوي دی. د قرآن کریم او نبوي سنتو اړوند نصوص، د کلاسیکو اسلامي مفسرینو او فقیهانو لیدلوري، د اسلامي سیاسي او حقوقي تاریخ ځینې مهمې بېلګې او د معاصرو ټولنیزو علومو نظریات د بحث لپاره کارول شوي دي. هڅه شوې چې د دیني نص، تاریخي تجربې، فقهي اجتهاد او معاصر علمي تحلیل ترمنځ توپیر وساتل شي.
۳. د اسلام، دیني میراث، دیندارۍ او هویت مفهومي توپیرونه
د دې بحث د علمي روښانتیا لپاره اړینه ده چې څو مفاهیم له یو بل څخه جلا وپېژندل شي؛ ځکه د دغو مفاهیمو ګډول د دین او ټولنیز هویت په اړه د ناسم استدلال سبب کېږي.
اسلام: اسلام د الهي وحی پر بنسټ د عقیدې، عبادت، اخلاقو او عملي لارښوونو دین دی. د هغه اساسي سرچینې قرآن کریم او د رسول الله صلی الله علیه وسلم ثابت سنت دي. اسلام د یوه ځانګړي قوم، ژبې یا جغرافیې ملکیت نه دی، بلکې د ټولو انسانانو لپاره د هدایت پیغام لري.
دیني میراث(تراث) دیني میراث هغه علمي، فقهي، تفسیري، کلامي، فلسفي، تمدني او ټولنیز تولید دی چې مسلمانانو د اسلام د فهم، تفسیر او عملي کولو په بهیر کې رامنځته کړی دی. دغه میراث د اسلامي تمدن یوه ستره فکري پانګه ده، خو ټول عناصر یې د وحی له متن سره په یوه درجه کې نه دي. د علماوو اجتهادونه، فقهي اختلافونه او تاریخي نظریات د بشري فهم برخه ده او د نقد، ارزونې او بیاکتنې وړ دي.
دینداري: دینداري د انسان شخصي او ټولنیز چلند، د دین عملي التزام، عبادت، اخلاق او د دیني ارزښتونو د تطبیق څرنګوالی بیانوي. د یوه انسان دینداري د هغه د شخصي فهم، علم، تربیې او ټولنیز چاپېریال تر اغېز لاندې وي. له همدې امله، د یوه مسلمان ټول چلندونه باید په اتومات ډول د اسلام له ذاتي تعلیماتو سره یو شان ونه ګڼل شي.
دیني هویت: دیني هویت هغه عقیدوي، معنوي او اخلاقي تړاو دی چې انسان یې د یوه دین له اصولو، ارزښتونو او ټولنې سره لري. دا هویت د عقیدې، عبادت، دیني شعور او ګډو معنوي ارزښتونو له لارې رامنځته کېږي.
ملي هویت: ملي هویت د ګډ تاریخ، ژبې، کلتور، جغرافیې، تاریخي حافظې، ټولنیزو اړیکو او ګډ سیاسي برخلیک پر بنسټ د یوې ټولنې د ځانپېژندنې احساس دی. په معاصر مفهوم کې ملي هویت کله د قومي او ژبني مشترکاتو پر بنسټ او کله د ګډ تابعیت، سیاسي مشارکت او اساسي قانون پر بنسټ تعریفېږي.
له همدې امله، ملي هویت یوازې قومي هویت نه دی. یو ملت کېدای شي له بېلابېلو قومونو، ژبو، مذهبي ډلو او کلتوري ټولنو څخه جوړ وي، خو د ګډ تابعیت او سیاسي تړون له لارې ګډ ملي هویت ولري.
بشري اجتهاد: اجتهاد د انسان له لوري د دیني نصوصو د فهم، تفسیر او د نوو پېښو لپاره د شرعي حکم د استنباط علمي هڅه ده. اجتهاد د اسلام د فهم یوه مهمه وسیله ده، خو د وحی ځای نه شي نیولای. د یوه عالم، مذهب یا تاریخي دور اجتهاد د احترام وړ کېدای شي، خو د نقد او علمي ارزونې له دایرې بهر نه دی.
د دغو مفاهیمو ترمنځ د توپیر ساتل د دې لپاره اړین دي چې د دین د الهي اصل، د دیني میراث د بشري تولید، د دیندارۍ د عملي بڼې او د ملي هویت د ټولنیز جوړښت ترمنځ ګډوډي رامنځته نه شي.
۴. د قرآن کریم له نظره د انسانانو تنوع او ټولنیز هویت
قرآن کریم د انسانانو د قومي، ژبني او ټولنیز تنوع شتون په څرګندو الفاظو بیانوي. په دې اړه تر ټولو مهم آیت د حجرات سورت دی:
﴿يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَىٰ وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ﴾ (الحجرات: ۱۳)
ژباړه: اې خلکو! موږ تاسو له یوه نارینه او یوې ښځې پیدا کړي یاست، او تاسو مو قومونه او قبیلې ګرځولي یاست، څو یو بل وپېژنئ؛ بېشکه د الله په نزد ستاسو تر ټولو عزتمند هغه څوک دی چې ډېر تقوا لرونکی وي.
په دې آیت کې درې اساسي ټکي څرګند دي: لومړی، د انسانانو ګډ بشري اصل؛ دویم، د قومونو او قبیلو د تنوع منل؛ او درېیم، د انسان د ارزښت معیار د نسب، قوم او ژبې پر ځای تقوا او اخلاقي مسئولیت ګڼل.
د «لِتَعَارَفُوا» تعبیر یوازې د قومونو د شتون خبر نه ورکوي، بلکې د متقابل پېژندګلوۍ او ټولنیز تعامل یو مثبت هدف هم بیانوي. که قومي او ټولنیز توپیرونه په ذاتي توګه د رد وړ وای، نو د پېژندګلوۍ او متقابل تعامل لپاره به یې یادونه نه کېده.
د روم سورت په ۲۲ آیت کې د ژبو او رنګونو توپیر د الهي نښو له جملې څخه ګڼل شوی دی:
﴿وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ﴾ (الروم: ۲۲) دغه آیت څرګندوي چې ژبنی او انساني تنوع د الهي خلقت یوه برخه ده. له همدې امله، د یوې ژبې، قوم یا کلتور د شتون منل د دیني وحدت خلاف نه دي.
خو قرآن کریم په عین وخت کې د تعصب، ظلم او ناحقه ډلبندۍ مخالفت کوي. د نساء سورت په ۱۳۵ آیت کې د عدالت لپاره د خپل ځان، مور او پلار او خپلوانو پر ضد هم د حق ویلو غوښتنه شوې ده. د مائدې سورت په ۸ آیت کې هم د یوې ډلې سره دښمني د بېعدالتۍ د جواز سبب نه ګڼل کېږي:
﴿وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ﴾ (المائدة: ۸)
د دې نصوصو له مجموعې څخه څرګندېږي چې اسلام د ټولنیزو هویتونو شتون مني، خو د هغوی اخلاقي او حقوقي ارزښت د عدالت، تقوا او انساني کرامت تابع ګرځوي. قوم، ژبه او ملي تړاو د پېژندنې او ټولنیز تعامل وسیلې دي، نه د برترۍ او ظلم جواز.
۵. د نبوي سنتو له نظره تعصب او ټولنیز تړاو
نبوي سنت د قومي او قبیلوي تعصب په اړه روښانه دریځ لري. کله چې د مدینې په یوه پېښه کې د مهاجرینو او انصارو ترمنځ د پخواني قبیلوي شعار بڼه راڅرګنده شوه، رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: «……..دَعُوهَا فَإِنَّهَا مُنْتِنَةٌ ) رواه سلم علیه وسلم وفرمایل: «……..دَعُوهَا فَإِنَّهَا مُنْتِنَةٌ ) رواه سلم ٢٥٨٤
یعنې دغه شعار پرېږدئ؛ ځکه دا بدبویه او د جاهلیت له تعصباتو څخه دی. دا روایت په صحیح البخاري او صحیح مسلم کې راغلی دی.
د دې حدیث موضوع د قومي او ټولنیز هویت مطلق ردول نه دي، بلکې د هغه هویت ردول دي چې د تعصب، دښمنۍ او د حق د تر پښو لاندې کولو وسیله شي.
همدارنګه، کله چې ابوذر رضي الله عنه یو بل مسلمان ته د هغه د مور له امله سپکاوی وکړ، رسول الله صلی الله علیه وسلم ورته وفرمایل: «إِنَّكَ امْرُؤٌ فِيكَ جَاهِلِيَّةٌ» یعنې په تا کې لا هم د جاهلیت یوه ځانګړنه شته. (صحیح مسلم، کتاب الأیمان، حدیث ۱۶۶۱)
د دې حدیث له مخې، د نسب او کورنۍ پر بنسټ د بل انسان سپکاوی د اسلامي اخلاقو خلاف دی.
له دغو روایتونو څخه دا پایله نه شي اخیستل کېدای چې اسلام د قوم، ژبې، کورنۍ او ټولنیز تړاو شتون نه مني. برعکس، د نبوي لارښوونو تمرکز پر دې دی چې دغه تړاوونه باید د ظلم، تحقیر او ناحقه امتیاز وسیله نه شي یعنې نو باید د «انتماء» او «عصبیت» ترمنځ توپیر وشي: انتماء د انسان طبیعي او ټولنیز تړاو دی؛ خو عصبیت هغه افراطي وفاداري ده چې انسان د حق او عدالت پر ځای د خپلې ډلې ملاتړ ته هڅوي.
۶. د اسلامي امت مفهوم او ملي هویت
د اسلامي امت مفهوم د مسلمانانو ترمنځ د عقیدې، ارزښتونو او معنوي ورورولۍ ګډ تړاو بیانوي. قرآن کریم فرمایي:
﴿إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ﴾ (الحجرات: ۱۰)
دا ورورولي د مسلمانانو ترمنځ د دیني پیوستون، متقابل مسئولیت او اخلاقي ملاتړ بنسټ جوړوي. خو د امت مفهوم په خپله د ټولو تاریخي، ژبنیو، قومي او سیاسي توپیرونو د له منځه وړلو معنا نه لري.
اسلامي تاریخ د بېلابېلو قومونو، ژبو او کلتورونو د ګډ تمدني حضور شاهد دی. عرب، فارس، ترک، کرد، پښتون، بربر او نور مسلمان ولسونه د اسلامي تمدن په جوړولو کې ونډه لري، خو د خپلو ژبو، ادبي میراثونو، سیمهییزو دودونو او تاریخي حافظو ځانګړتیاوې یې هم ساتلې دي.
د اسلامي امت وحدت تر ډېره د عقیدې او ارزښتونو پر بنسټ معنوي او اخلاقي وحدت دی؛ په داسې حال کې چې د معاصر ملي دولت وحدت د ګډ تابعیت، اساسي قانون، سیاسي ادارو او ګډو حقوقي مسئولیتونو پر بنسټ تنظیمېږي. دا دواړه د وحدت بېلابېل ډولونه دي او باید یو د بل پر ځای ونه کارول شي.
له همدې امله، د یوه مسلمان دیني هویت کولای شي له څو ټولنیزو او سیاسي تړاوونو سره یوځای موجود وي: هغه مسلمان، د یوه قوم غړی، د یوې ژبې ویونکی، د یوه هېواد تبعه او د یوې ځانګړې تاریخي او کلتوري ټولنې برخه کېدای شي. دغه هویتونه تر هغه وخته په ټکر کې نه دي چې د عدالت، انساني کرامت او اخلاقي مسئولیت اصول رعایت شي.
۷. د مدینې وثیقه: د ګډ سیاسي ژوند تاریخي تجربه
د مدینې وثیقه د اسلامي سیاسي او حقوقي تاریخ یوه مهمه تجربه ده. دغه سند د مدینې د بېلابېلو دیني او ټولنیزو ډلو ترمنځ د ګډ ژوند، امنیت، متقابلو حقوقو او مسئولیتونو د تنظیم لپاره رامنځته شوی و.
د وثیقې اهمیت په دې کې دی چې د مدینې ټولنه یې د یوې ګډې سیاسي او ټولنیزې همکارۍ په چوکاټ کې تنظیم کړه، په داسې حال کې چې د ګډونوالو دیني او ټولنیز توپیرونه یې له پامه ونه غورځول. د مسلمانانو او یهودي تړونوالو ترمنځ د متقابلو مسئولیتونو، دفاع، امنیت او د شخړو د حل اصول په دې سند کې مطرح شوي دي.
په دې اړه د محمد حمیدالله څېړنې د وثیقې د تاریخي او حقوقي اهمیت په پېژندلو کې مهم ځای لري. مایکل لېکر او سعید امیر ارجمند هم دغه سند د لومړني اسلامي ټولنیز او سیاسي نظم د مطالعې لپاره مهمه سرچینه ګڼي، که څه هم د سند د ماهیت او د «اساسي قانون» د اصطلاح د تطبیق په اړه د څېړونکو ترمنځ اختلاف موجود دی.
دلته د وثیقې اهمیت د معاصر اساسي قانون سره د بشپړ یووالي په ادعا کې نه دی؛ بلکې په دې تاریخي اصل کې دی چې د ګډ سیاسي نظم جوړول د ټولو ګډونوالو د دیني او ټولنیزو هویتونو د حذف غوښتنه نه کوي. د ګډ امنیت، عدالت او مسئولیت لپاره د ګډ تړون امکان شته، په داسې حال کې چې د ټولنې غړي خپل ځانګړي دیني او ټولنیز هویتونه هم ساتي.
دا تجربه د معاصر ملي هویت او تابعیت په بحث کې د پام وړ تاریخي درس وړاندې کوي: ګډ سیاسي ژوند د توپیرونو د له منځه وړلو پر ځای د هغوی د حقوقي تنظیم او متقابل درناوي له لارې هم رامنځته کېدای شي.
۸. ملي هویت د معاصرو ټولنیزو علومو له نظره
معاصر ټولنیز علوم ملي هویت یو ثابت او یو اړخیز مفهوم نه ګڼي، بلکې هغه د تاریخ، ټولنیزو اړیکو، ګډو روایتونو، سیاسي ادارو او کلتوري تعاملاتو په بهیر کې رامنځته کېدونکی جوړښت بولي.
انتوني ډي. سمیت (Anthony D. Smith) د ملي هویت په جوړښت کې ګډ تاریخي یادونه، اسطورې، دودونه، کلتوري عناصر او تاریخي سیمې مهم ګڼي. د هغه په اند، د ملت جوړېدل یوازې د سیاسي ادارو د رامنځته کېدو پایله نه ده؛ تاریخي او کلتوري حافظه هم پکې اساسي رول لري.
بنېډیکټ انډرسن (Benedict Anderson) ملت «تصور شوې سیاسي ټولنه» بولي. د هغه په تحلیل کې د ملت غړي ښايي یو بل په شخصي توګه ونه پېژني، خو د ګډو روایتونو، ژبې، رسنیو او سیاسي تصور له لارې ځانونه د یوې ګډې ټولنې برخه ګڼي.
ارنست ګېلنر (Ernest Gellner) د ملت او ملتپالنې اړیکه د معاصرې ټولنې، زدهکړې، کلتوري یووالي او صنعتي بدلونونو په رڼا کې تحلیلوي. د هغه لیدلوری ښيي چې ملي هویت یوازې طبیعي او پخوانی واقعیت نه دی، بلکې د معاصرو ټولنیزو او سیاسي تحولاتو له لارې هم جوړېږي.
راجرز بروبېکر (Rogers Brubaker) بیا د قوم او هویت په اړه له دې ساده تصور سره مخالفت کوي چې قومونه تل ثابت، یو موټی او له دننه بشپړ منسجم واحدونه دي. هغه ټینګار کوي چې قومي او ملي هویتونه د سیاسي او ټولنیزو شرایطو له مخې بدلېږي او باید د ثابتو او نه بدلېدونکو ډلو په توګه ونه تحلیل شي.
د دغو نظریاتو له مجموعې څخه څرګندېږي چې ملي هویت یو څو اړخیز ټولنیز واقعیت دی. په ځینو ټولنو کې ژبه او کلتور پکې ډېر مهم وي، په ځینو نورو کې ګډ تابعیت او اساسي قانون، او په ډېرو ټولنو کې دغه ټول عناصر یوځای د ملي هویت په جوړښت کې ونډه لري.
د اسلامي لیدلوري او معاصرو ټولنیزو علومو ترمنځ د مقایسې یوه مهمه نقطه دا ده چې دواړه د ټولنیز تړاو، ګډې حافظې او انساني تعامل اهمیت مني؛ خو اسلام د دغو تړاوونو د اخلاقي ارزونې لپاره د عدالت، تقوا او انساني کرامت معیارونه هم وړاندې کوي.
۹. د دیني هویت په نوم د ملي هویت د لغوه کولو نقد
په ځینو دیني او سیاسي بحثونو کې داسې استدلال کېږي چې د مسلمان لپاره یوازې اسلامي هویت مهم دی او ملي هویت باید د اسلامي امت د وحدت په خاطر له منځه ولاړ شي. دا نظر د امت د وحدت پر ارزښت ټینګار کوي، خو د انسان د ټولنیز هویت څو اړخیز ماهیت په بشپړه توګه نه شي تشریح کولای.
لومړی، د اسلامي امت وحدت د قومونو او ژبو د له منځه وړلو غوښتنه نه کوي. قرآن کریم په څرګنده توګه د قومونو او قبیلو شتون د پېژندګلوۍ لپاره بیان کړی دی. له همدې امله، د قومي او ملي هویت مطلق ردول د قرآن کریم د ټولنیز تنوع له څرګند بیان سره سمون نه لري.
دویم، د ملي هویت او ملي تعصب ترمنځ توپیر باید وساتل شي. د خپل هېواد، ژبې، تاریخي میراث او ټولنې سره مینه په خپله تعصب نه دی. تعصب هغه مهال رامنځته کېږي چې انسان د خپل قوم یا هېواد د ګټو لپاره عدالت، حقیقت او د نورو انسانانو حقوق تر پښو لاندې کړي.
درېیم، د ملي هویت لغوه کول په عملي توګه د ټولنې د تاریخي حافظې، ژبې، کلتوري میراث او ګډو ټولنیزو مسئولیتونو د کمزوري کېدو خطر رامنځته کوي. د یوه هېواد د وګړو ترمنځ ګډ سیاسي تړون، د عامه شتمنیو ساتنه، د قانون رعایت او د ټولنیز امنیت تأمین داسې مسئولیتونه دي چې یوازې د فردي دیني تړاو له لارې نه، بلکې د ګډ تابعیت او سیاسي نظم له لارې هم تنظیمېږي.
څلورم، د اسلامي امت مفهوم د معاصر دولت د حقوقي او اداري مسئولیتونو بدیل نه دی. په معاصر نړۍ کې د وګړو حقوق، سیاسي مشارکت، عامه خدمات، ملي امنیت او د قانون حاکمیت د دولت او تابعیت له جوړښت سره تړلي دي. د امت معنوي او اخلاقي وحدت باید د دغو مسئولیتونو د نفي وسیله ونه ګرځول شي.
البته، د ملي هویت د دفاع په نوم د قومي برترۍ، نژادي تعصب، ژبني تبعیض او د نورو ټولنو د تحقیر ملاتړ هم د منلو وړ نه دی. که ملي هویت د خپل قوم د مطلقې برترۍ یا د نورو د محرومولو وسیله شي، نو له خپل اخلاقي او ټولنیز هدف څخه منحرف شوی دی.
له همدې امله، د دیني هویت په نوم د ملي هویت مطلق ردول او د ملي هویت په نوم د دیني او اخلاقي ارزښتونو ردول دواړه د افراط بېلابېلې بڼې دي. متوازن دریځ د دواړو هویتونو د مشروع اړخونو منل او د عدالت او انساني کرامت تر معیار لاندې د هغوی تنظیم دی.
۱۰. دیني هویت، ملي دولت او اساسي قانون
په معاصر سیاسي ژوند کې د ملي هویت یوه مهمه بڼه د اساسي قانون او ګډ تابعیت پر بنسټ رامنځته کېږي. په داسې دولت کې د وګړو ګډ هویت یوازې د یوه قوم، ژبې یا مذهب پر بنسټ نه وي، بلکې د ګډو حقوقو، مسئولیتونو، سیاسي مشارکت او قانوني مساواتو پر بنسټ هم جوړېږي.
دیني او ملي هویت هغه مهال په سالمه توګه یوځای کېدای شي چې دولت د وګړو د اساسي حقوقو، د دیني آزادۍ، د قانون د حاکمیت او د ټولنیز عدالت ضمانت وکړي. په څو قومي او څو مذهبي ټولنو کې د ملي یووالي دوام د دې غوښتنه کوي چې د وګړو کلتوري او دیني توپیرونه د تبعیض او محرومیت سبب نه شي.
د اسلام له نظره عدالت یوازې د خپل دیني یا قومي ګروپ لپاره محدود نه دی. د مائدې سورت اتم آیت څرګندوي چې حتی له یوې ډلې سره دښمني هم د بېعدالتۍ جواز نه شي کېدای. دا اصل د معاصر تابعیت له هغه مفهوم سره د مقایسې وړ دی چې د وګړو حقوق او قانوني مسئولیتونه د عادلانه او ګډ سیاسي نظم له لارې تنظیموي.
البته، د اسلامي سیاسي فکر تاریخي مفاهیم او د معاصر ملت ـ دولت حقوقي جوړښتونه یو شان نه دي. د دواړو ترمنځ د اړیکې د تحلیل لپاره باید تاریخي توپیرونه او د هر یوه ځانګړی سیاق په پام کې ونیول شي. د مدینې وثیقه د ګډ سیاسي تړون یوه تاریخي تجربه وه، خو د معاصر اساسي قانون ټول حقوقي، اداري او سیاسي عناصر باید په هغې کې په مستقیم ډول ونه لټول شي.
۱۱. دیني میراث او بشري اجتهاد: د هویت د بحث فکري اړخ
د دیني او ملي هویت په بحث کې یوه بله مهمه ستونزه دا ده چې کله ناکله د دیني میراث ځینې تاریخي نظریات د اسلام له قطعي او تلپاتې اصولو سره یو شان ګڼل کېږي.
اسلام د وحی پر بنسټ ولاړ دین دی، خو د مسلمانانو د تاریخ په اوږدو کې د هغه د فهم او تطبیق په برخه کې بېلابېل فقهي، کلامي، سیاسي او ټولنیز نظریات رامنځته شوي دي. دغه نظریات د خپلو تاریخي شرایطو، سیاسي جوړښتونو او ټولنیزو اړتیاوو تر اغېز لاندې وو.
د بېلګې په توګه، د خلافت، امارت، امامت، شوری، اطاعت، دولت او سیاسي مشروعیت په اړه د اسلامي علماوو ترمنځ بېلابېل نظرونه موجود دي. د دغو نظریاتو ټول جزئیات د قرآن او سنتو په څېر د قطعي او نه بدلېدونکي نصوصو په درجه کې نه دي.
له همدې امله، د یوه تاریخي فقهي نظر پر بنسټ د ملي هویت مطلق ردول علمي احتیاط نه دی. اړینه ده چې د شرعي نصوصو، د علماوو د اجتهادونو او د تاریخي سیاسي تجربو ترمنځ توپیر وشي.
د بشري اجتهاد اهمیت په دې کې دی چې د دین د ثابتو اصولو په رڼا کې د زمانې د بدلېدونکو شرایطو، نوو ټولنیزو واقعیتونو او د خلکو د مشروع اړتیاوو په اړه علمي تحلیل وړاندې کړي. د اجتهاد موخه د دین د اصولو لغوه کول نه دي، بلکې د هغو د سم فهم او د نویو واقعیتونو د عادلانه تنظیم هڅه ده.
په همدې اساس، د ملي هویت، تابعیت، اساسي قانون او معاصر دولت په اړه بحث باید د اسلامي فکري میراث له نقدي مطالعې، د شرعي مقاصدو له رعایت او د معاصرو ټولنیزو علومو له علمي موندنو سره یوځای ترسره شي.
۱۲. د مخالفو لیدلورو علمي ارزونه
د دیني او ملي هویت د اړیکې په اړه لږ تر لږه درې مهم لیدلوري تر بحث لاندې راځي.
لومړی لیدلوری: د دیني هویت مطلق لومړیتوب
د دې لیدلوري پلویان استدلال کوي چې د مسلمان تر ټولو مهم تړاو له اسلام سره دی او هر هغه هویت چې د اسلامي امت له وحدت سره ټکر پیدا کړي، باید محدود یا رد شي. د دې نظر مثبت اړخ دا دی چې د مسلمانانو د ورورولۍ، ګډو اخلاقي مسئولیتونو او له قومي تعصب سره د مخالفت اهمیت څرګندوي. خو ستونزه هغه مهال رامنځته کېږي چې له دې اصل څخه د ملي، ژبني او کلتوري هویتونو د مطلق حذف پایله واخیستل شي. دا پایله نه د قرآن کریم د قومي تنوع له بیان څخه په مستقیم ډول ترلاسه کېږي او نه د نبوي سنتو د ټولنیز تعامل له عمومي روح سره برابره ده.
دویم لیدلوری: د ملي هویت مطلق لومړیتوب
د دې لیدلوري له مخې، ملت او ملي دولت د سیاسي وفادارۍ وروستی مرکز ګڼل کېږي او دیني تړاوونه باید تر ملي چوکاټ لاندې محدود شي. د دې لیدلوري مثبت اړخ د ګډ تابعیت، سیاسي مسئولیت او د قانون د حاکمیت اهمیت دی. خو که ملي هویت د مطلقې وفادارۍ بڼه خپله کړي او د عدالت، انساني کرامت او اخلاقي مسئولیتونو پر وړاندې خنډ شي، نو له مشروع ټولنیز تړاو څخه په تعصب او سیاسي انحصار بدلېږي.
درېیم لیدلوری: د هویتونو متقابل منل او اخلاقي تنظیم
دا لیدلوری مني چې انسان څو اړخیز هویت لري. هغه کولای شي مسلمان وي، د یوه قوم او ژبې غړی وي، د یوه هېواد تبعه وي او له یوې ځانګړې تاریخي او کلتوري ټولنې سره تړاو ولري. د دغو هویتونو ترمنځ د اړیکې تنظیم باید د عدالت، متقابل احترام، انساني کرامت، قانوني مسئولیت او د نورو د حقوقو د رعایت پر بنسټ وي.
د دې څېړنې دریځ درېیم لیدلوری دی؛ ځکه د قرآن کریم د تنوع منونکی بیان، د نبوي سنتو د تعصب ضد لارښوونې، د مدینې د ګډ سیاسي ژوند تاریخي تجربه او د معاصرو ټولنیزو علومو د هویت څو اړخیز تحلیل له دغه دریځ سره د مقایسې وړ دي.
پایله
د دې څېړنې له قرآني، حدیثي، تاریخي، فقهي او ټولنیز ـ علمي تحلیل څخه څرګندېږي چې دیني او ملي هویت په ذاتي توګه یو د بل مخالف مفاهیم نه دي. د دواړو ترمنځ د ټکر اصلي لامل د هویتونو شتون نه، بلکې د هغوی ناسم تعبیر، مطلقپالنه او سیاسي یا ټولنیز استعمال دی.
اسلام د انسانانو ګډ بشري اصل او د قومونو، قبیلو او ژبو تنوع مني، خو د برترۍ معیار تقوا، عدالت او اخلاقي مسئولیت ګڼي. نبوي سنت د قومي او قبیلوي تعصب مخالفت کوي، نه د انسان طبیعي او ټولنیز تړاو. د اسلامي امت مفهوم د مسلمانانو ترمنځ د عقیدوي او اخلاقي ورورولۍ بنسټ جوړوي، خو د تاریخي، ژبني او ملي هویتونو د لغوه کولو غوښتنه نه کوي.
د مدینې وثیقه د ګډ سیاسي ژوند یوه مهمه تاریخي تجربه ده چې د بېلابېلو دیني او ټولنیزو ډلو د هویتونو د شتون ترڅنګ د ګډ امنیت، حقوقو او مسئولیتونو د تنظیم امکان څرګندوي. خو د هغې تاریخي ماهیت باید له معاصر اساسي قانون سره بېاحتیاطه یو شان ونه ګڼل شي.
معاصر ټولنیز علوم هم ملي هویت د ګډې تاریخي حافظې، کلتوري اړیکو، ژبې، سیاسي ادارو او تابعیت پر بنسټ یو څو اړخیز ټولنیز جوړښت ګڼي. دا تحلیل له دې اسلامي اصل سره د مقایسې وړ دی چې انسانان بېلابېل ټولنیز تړاوونه لري، خو د دغو تړاوونو اخلاقي ارزښت باید د عدالت او انساني کرامت له معیار سره وتړل شي.
په پای کې، د دیني هویت په نوم د ملي هویت مطلق ردول او د ملي هویت په نوم د دیني او اخلاقي ارزښتونو له پامه غورځول دواړه د متوازن فکري دریځ خلاف دي. د سالمې ټولنې لپاره اړینه ده چې دیني هویت د معنوي او اخلاقي مسئولیت سرچینه، ملي هویت د ګډې تاریخي او ټولنیزې انتماء وسیله، او تابعیت د ګډو حقوقي او سیاسي مسئولیتونو چوکاټ وپېژندل شي.
اساسي موندنې او سپارښتنې
د څېړنې مهمې موندنې په لاندې ډول دي:
۱. اسلام، دیني میراث، دینداري، دیني هویت او ملي هویت بېلابېل مفاهیم دي او باید یو د بل پر ځای ونه کارول شي.
۲. د قرآن کریم له نظره د قومونو، قبیلو او ژبو تنوع د الهي خلقت یوه برخه ده؛ خو د برترۍ او امتیاز معیار نه شي کېدای.
۳. نبوي سنت د قومي او قبیلوي تعصب مخالفت کوي، نه د انسان د طبیعي او ټولنیزو تړاوونو.
۴. د اسلامي امت وحدت د عقیدې او اخلاقو پر بنسټ ولاړ دی او د ملي، ژبني او کلتوري هویتونو د حذف معنا نه لري.
۵. د مدینې وثیقه د بېلابېلو ټولنیزو او دیني ډلو ترمنځ د ګډ سیاسي نظم، امنیت او مسئولیتونو یوه مهمه تاریخي تجربه ده.
۶. ملي هویت د معاصرو ټولنیزو علومو له نظره څو اړخیز جوړښت دی چې تاریخي حافظه، کلتور، ژبه، تابعیت او سیاسي مشارکت پکې ونډه لري.
۷. د دیني میراث ټول تاریخي او فقهي نظریات د وحی له قطعي نصوصو سره په یوه درجه کې نه دي؛ بشري اجتهاد د علمي نقد او بیاکتنې وړ دی.
د دغو موندنو پر بنسټ لاندې سپارښتنې وړاندې کېږي:
- په دیني او تعلیمي بنسټونو کې دې د اسلام، دیني میراث، دیندارۍ، دیني هویت او ملي هویت ترمنځ مفهومي توپیرونه په علمي ډول تدریس شي.
- د اسلامي امت د وحدت په نوم دې د قومونو، ژبو او کلتورونو د حذف یا تحقیر نظریې نه ترویجېږي.
- ملي هویت دې د قومي برترۍ، نژادي تعصب او د نورو د حقوقو د محدودولو وسیله نه ګرځول کېږي.
- د معاصر دولت، تابعیت او اساسي قانون په اړه دې د اسلامي مقاصدو، عدالت او انساني کرامت په رڼا کې علمي بحثونه پیاوړي شي.
- د اسلامي فکري میراث په مطالعه کې دې د وحی، اجتهاد، تاریخي تجربې او معاصرو علمي موندنو ترمنځ توپیر وساتل شي.
- په څو قومي او څو مذهبي ټولنو کې دې ګډ تابعیت، متقابل احترام، د قانون حاکمیت او د ټولو وګړو حقوق د ملي یووالي اساسي بنسټونه وګرځول شي.